ქველმოქმედება საქართველოში

რა ახასიათებს ადამიანს, რომელიც გულგრილი არ რჩება გაჭირვებულის თხოვნისადმი, თანხა გაიღოს მის დასახმარებლად? ქველმოქმედი ადამიანების საქციელი შეიძლება მთელი რიგი მოტივებით იყოს განპირობებული: ალტრუისტული სულისკვეთებით გამოწვეული სხვებზე უანგაროდ ზრუნვის სურვილი; პირადი ინტერესები; ამა თუ იმ სახის სარგებლის მიღების მოლოდინი, როგორიცაა, მაგალითად, სასურველ სოციალურ წრეში მოხვედრა, საკუთარი თვითშეფასების ამაღლება, საზოგადოების თვალში პრესტიჟის მოპოვება. მიუხედავად იმისა, რომ რთულია გადაწყვეტით ვთქვათ, თუ რა მოტივები ამოძრავებს ქველმოქმედ ადამიანებს ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, შევეცდებით გამოვავლინოთ ის ძირითადი თვისებები, რომლებიც, ჩვენი მონაცემების თანახმად, ქველმოქმედებს არაქველმოქმედებისგან განასხვავებს.

2012 წლის "კავკასიის ბარომეტრის" შედეგები საშუალებას გვაძლევს, ამ თვალსაზრისით გარკვეული დასკვნები გავაკეთოთ. ამისათვის, გავაანალიზებთ იმ რესპონდენტთა პასუხებს, ვინც ბოლო 6 თვის განმავლობაში მისცა ფული მათხოვარს, შეწირა თანხა ქველმოქმედების მიზნით (მათ შორის - მოკლე ტექსტური შეტყობინების მეშვეობით) ან გაიღო ფული ეკლესიისა თუ მეჩეთისთვის. 

გამოკითხულთა 55%-მა განაცხადა, რომ გასული 6 თვის განმავლობაში ან თანხა გაიღო ქველმოქმედებისთვის, ან ფული შესწირა ეკლესიას/მეჩეთს. აღმოჩნდა, რომ ეს ადამიანები ('ქველმოქმედები') გაცილებით უფრო მეტად ენდობიან სხვებს, ვიდრე დანარჩენი 45% ('არაქველმოქმედები'). როგორც დიაგრამა 1-ზე ჩანს, 'ქველმოქმედთა' 42% სრულად ან ნაწილობრივ ეთანხმება მოსაზრებას, რომ "ბევრი ადამიანი არსებობს, ვისაც შემიძლია სრულად ვენდო". მათგან განსხვავებით, 'არაქველმოქმედთა' შორის იგივე აზრისაა გაცილებით ნაკლები - 29%. აგრეთვე, 'არაქველმოქმედთა' მხოლოდ მესამედი (32%) სრულად ან ნაწილობრივ ეთანხმება მოსაზრებას, რომ "ძალიან ბევრი ადამიანი არსებობს, ვისი იმედიც შემიძლია მქონდეს გასაჭირში", 'ქველმოქმედთა' შემთხვევაში კი ეს მაჩვენებელი 14 პუნქტით იზრდება და 46%-ს უტოლდება.

 დიაგრამა 11

გარდა სხვების მიმართ ნდობის მაღალი მაჩვენებლისა, საქართველოს კონტექსტში როგორც სხვისი კეთილდღეობისთვის თანხის გაღება, ისე ეკლესიის/მეჩეთის სასარგებლოდ ფულის შეწირვა დაკავშირებულია სოციალური მხარდაჭერის მოლოდინთანაც. ამაზე მიუთითებს პასუხები კითხვაზე, თუ რამდენად მოსალოდნელია რესპონდენტისთვის, რომ მისი ახლო ნათესავები, მეგობრები ან მეზობლები დაეხმარებიან მას სამ კონკრეტულ სიტუაციაში - სახლის/ბინის რემონტის; ავადმყოფობის; და ფულის სესხების დროს (დიაგრამა 2). 'არაქველოქმედთა' 16%-სგან განსხვავებით, 'ქველმოქმედთა' 24%-სთვის სავსებით მოსალოდნელია, რომ ახლობლები დაეხმარებიან რემონტის დროს. ავად გახდომის შემთხვევაში, 'ქველმოქმედთა' 39% მოელის, რომ მეგობრები, მეზობლები და ნათესავები მოუვლიან - ანალოგიურ სიტუაციაში 'არაქველმოქმედთა' 28%-ს აქვს ახლობლების დახმარების იმედი. მესამე სიტუაცია კიდევ უფრო თვალსაჩინო სხვაობას წარმოგვიდგენს. მაშინ, როდესაც 'ქველმოქმედთა' 40%-ისთვის სავსებით მოსალოდნელია, რომ ახლობლები მათ ორი კვირით ფულს ასესხებენ, 'არაქველმოქმედთა' მხოლოდ მეოთხედი (25%) ამჟღავნებს მსგავს მოლოდინს.

დიაგრამა 2 2

აღსანიშნავია, რომ 'ქველმოქმედთა' ოპტიმიზმი მხოლოდ ადამიანების მიმართ ნდობით და ახლობლებისგან დახმარების მიღების მოლოდინით არ შემოიფარგლება; ის მათი ოჯახების ფინანსური მდგომარეობის გაუმჯობესების იმედზეც ვრცელდება, რაც ასახულია დიაგრამაში 3.

დიაგრამა 33

"კავკასიის ბარომეტრის" შედეგების მიხედვით, 'ქველმოქმედ' რესპონდენტებს 'არაქველმოქმედებთან' შედარებით უფრო დადებითი შეფასებები აქვთ თავიანთი ოჯახების როგორც ამჟამინდელ, ისე სამომავლო ეკონომიკურ მდგომარეობასთან დაკავშირებით. ეს პასუხების საშუალო მნიშვნელობებში აისახა. 'ქველმოქმედთა' ოპტიმიზმი ჭარბობს მაშინაც, როდესაც საქმე მომავალში მათი შვილების ეკონომიკურ კეთილდღეობას ეხება. გამოკითხულ 'ქველმოქმედთა' 65% მიიჩნევს, რომ მათ ასაკში შვილები ფინანსურად მათზე უკეთესად იქნებიან უზრუნველყოფილნი, 'არაქველმოქმედთა' შორის კი იგივე მოლოდინი 56%-ს აქვს.

ამგვარად, საქართველოში ქველმოქმედების მიზნით თანხის გაღება თუ ეკლესია/მეჩეთისთვის ფულის შეწირვა ახასიათებს მათ, ვინც მეტად ენდობა ადამიანებს, გაჭირვების დროს ნათესავების, მეგობრებისა და მეზობლების  დახმარების მოლოდინი და მომავალში უკეთესი ეკონომიკური მდგომარეობის  იმედი აქვს. ჩვენს მონაცემებზე დაყრდნობით მიღებული ასეთი დასკვნა საშუალებას გვაძლევს მსჯელობა განვაგრძოთ იმაზე, არსებობს თუ არა მიზეზ-შედეგობრივი კავშირები ქველმოქმედების მიზნით გაღებულ თანხასა და ქველმოქმედთა სოციალური გარემოსა და მომავლისადმი უფრო პოზიტიურ დამოკიდებულებას შორის. თქვენ როგორ ფიქრობთ? გაგვიზიარეთ თქვენი მოსაზრებები! 

მადონა შილდელაშვილი

<sup>1 კითხვარში გამოყენებული იყო 10-ბალიანი სკალა, სადაც კოდი '1' შეესაბამებოდა პასუხს "საერთოდ არ შეესაბამება" [რესპონდენტის განწყობას], ხოლო კოდი '10' შეესაბამებოდა პასუხს "სრულად შეესაბამება" [რესპონდენტის განწყობას]. მონაცემთა ანალიზის დროს მოხდა პასუხების გადაჯგუფება და 10-ბალიანი სკალის ნაცვლად მივიღეთ 5-ბალიანი სკალა (კერძოდ, პასუხის ვარიანტები '1' და '2' გაერთიანდა პასუხში "საერთოდ არ შეესაბამება", პასუხის ვარიანტები '3' და '4' - პასუხში "ნაწილობრივ არ შეესაბამება", პასუხის ვარიანტები '5' და '6' - პასუხში "არც შეესაბამება, არც არ შეესაბამება", პასუხის ვარიანტები '7' და '8' - პასუხში "ნაწილობრივ შეესაბამება", ხოლო პასუხის ვარიანტები 9 და 10 - პასუხში "სრულად შეესაბამება"). შესაბამისად, დიაგრამაში მოყვანილია მხოლოდ იმ რესპონდენტების პასუხები, ვინც განაცხადა, რომ ეს დებულებები სრულად ან ნაწილობრივ შეესაბამება მათ განწყობას. ↩

2 კითხვარში გამოყენებული იყო 10-ბალიანი სკალა, რომელიც ანალიზის დროს დაყვანილია 5-ბალიან სკალაზე ისევე, როგორც წინა დიაგრამის შემთხვევაში. მე-2 დიაგრამაში მოყვანილია მხოლოდ იმ რესპონდენტთა პასუხები, ვინც აცხადებს, მათთავის "სავსებით მოსალოდნელია" ამა თუ იმ სახის დახმარების მიღება (10-ბალიანი სკალის პასუხის ვარიანტები 9 და 10).↩

3 კითხვარში გამოყენებული იყო 10-ბალიანი სკალა. ამ დიაგრამაში მოყვანილია პასუხების საშუალო მნიშვნელობა (mean) 'ქველმოქმედი' და 'არაქველმოქმედი' რესპონდენტებისთვის.↩</sup>

სტალინის მედლის ორი მხარე

საბჭოთა კავშირის ყოფილი მმართველის, იოსებ სტალინის გარდაცვალების  შემდეგ სამოცი წელი გავიდა. საინტერესოა, რა დამოკიდებულება აქვს დღეს საქართველოს მოსახლეობას სტალინის მიმართ.რა ახასიათებთ ადამიანებს, ვინც სტალინისადმი დადებითად არის განწყობილი, და რა ახასიათებს მათ, ვისაც სტალინისადმი უარყოფითი განწყობა აქვთ? კავკასიის კვლევითი რესურსების ცენტრების (CRRC)ყოველწლიური გამოკითხვის, „კავკასიის ბარომეტრი-2012“-ის ფარგლებში საქართველოს, სომხეთის და აზერბაიჯანის მოსახლეობას დავუსვით რამდენიმე კითხვა იოსებ სტალინის შესახებ¹. გამოკითხვის შედეგად საქართველოში განსაკუთრებით საინტერესო პასუხები დაფიქსირდა. აღმოჩნდა, რომ ადგილი აქვს სტალინის პიროვნების არაერთგვაროვან და წინააღმდეგობრივ შეფასებებს. 

ერთი შეხედვით, ქართული საზოგადოება დადებითადაა განწყობილი სტალინისადმი: რესპონდენტების 45%-ს აფიქსირებს დადებით დამოკიდებულებას სტალინის მიმართ (პატივისცემა, სიმპათია, აღფრთოვანება), მაშინ როდესაც 15% გულგრილია საბჭოთა ლიდერის მიმართ, ხოლო 20% უარყოფითად არის განწყობილი (ანტიპათია, გაღიზიანება, შიში, ზიზღი). დანარჩენ რესპონდენტებს (15%) გაუჭირდათ პასუხის გაცემა ან უარი განაცხადეს ამ კითხვაზე პასუხის გაცემაზე (დიაგრამა 1).

დიაგრამა 1

თუმცა, უფრო ღრმა ანალიზი ცხადყოფს, რომ ქართველი რესპონდენტების  დამოკიდებულება სტალინის მიმართ არაერთგვაროვანია. დიდ მნიშვნელობას იძენს გარემოება, თუ როგორ იყო ფორმულირებული კითხვა. „კავკასიის ბარომეტრი-2012“-ის ფარგლებში რესპონდენტებს ვთხოვეთ შეეფასებინათ განსხვავებული მოსაზრებები, რომელთა ნაწილი დადებითად ახასიათებდა სტალინს, ნაწილი კი – უარყოფითად. იმის მიხედვით, დადებითი იყო მოსაზრება თუ უარყოფითი, რესპონდენტები განსხავებულ დამოკიდებულებას აფიქსირებენ სტალინის მიმართ. ამავე დროს, განსაკუთრებით თვალშისაცემია, რომ არ არის რადიკალური (რაოდენობრივი) განსხვავებები რესპონდენტების მიერ შემდეგი ურთიერთგამომრიცხავი მოსაზრებების შეფასებაში: „სტალინი იყო სასტიკი, არაადამიანური ტირანი, რომელიც მილიონობით უდანაშაულო ადამიანის სიკვდილშია დამნაშავე” და “სტალინი ბრძენი ლიდერი იყო, რომელმაც სიმძლავრე და კეთილდღეობა მოუტანა საბჭოთა კავშირს” (დიაგრამა 2).

დიაგრამა 2

სტალინის მიმართ არსებული არაერთგვაროვანი დამოკიდებულება სხვა კითხვებშიც ვლინდება. მიუხედავად იმისა, რომ, ერთი მხრივ, მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი (45%)დადებით დამოკიდებულებას აფიქსირებს სტალინის მიმართ, ამავე დროს გამოკითხულთა  უმრავლესობა (63%) გვეუბნება, რომ არ სურს ცხოვრება და მუშაობა ისეთ ქვეყანაში, რომელსაც სტალინის მგავსი პიროვნება მართავს. რესპონდენტთა მნიშვნელოვანი ნაწილი (49%) არც იმ მოსაზრებას ეთანხმება, რომ „ჩვენს ხალხს ყოველთვის ექნება მოთხოვნილება ჰყავდეს ისეთი ლიდერი, როგორიც სტალინი იყო, რომელიც მოვა და წესრიგს დაამყარებს“. 

სტალინისადმი არაერთგვაროვანი დამოკიდებულება ვლინდება მაშინაც, როდესაც პასუხებს რესპონდენტების დემოგრაფიული მაჩვენებლების მიხედვით ვაანალიზებთ. სტალინის მიმართ დადებითი ან უარყოფითი დამოკიდებულება განასხვავებს რესპონდენტებს დასახლებული პუნქტის ტიპის, ასაკის და განათლების (მათ შორის, ინგლისური ენის ცოდნის დონის) მიხედვითაც. 

დიაგრამა 3

სტალინისადმი დამოკიდებულების კროსტაბულაცია დასახლებული პუნქტის ტიპის მიხედვით აჩვენებს, რომ სოფლებში სტალინისადმი დამოკიდებულება უფრო  დადებითია, ვიდრე ქალაქებში (დიაგრამა 3). აღსანიშნავია, რომ თბილისში დაფიქსირებული უარყოფითი დამოკიდებულება სტალინის მიმართ (28%) თითქმის ორჯერ მეტია ანალოგიური მაჩვენებლისა სოფლებში (15%). ამასთან, ყველა ტიპის დასახლებულ პუნქტში ჭარბობს დადებითი დამოკიდებულება.  მაგრამ, როგორც უკვე აღინიშნა, სტალინისადმი დამოკიდებულება არაერთგვაროვანია და მხოლოდ ერთ კითხვაზე მიღებული პასუხები ვერ აღწერს მთლიან სურათს. ვნახოთ, როგორ განსხვავდება დასახლებული პუნქტის ტიპის მიხედვით რესპონდენტების მიერ შემდეგი მოსაზრებების შეფასება: „სტალინი იყო სასტიკი, არაადამიანური ტირანი, რომელიც მილიონობით უდანაშაულო ადამიანის სიკვდილშია დამნაშავე” და “სტალინი ბრძენი ლიდერი იყო, რომელმაც სიმძლავრე და კეთილდღეობა მოუტანა საბჭოთა კავშირს”(დიაგრამები 4 და 5).

დიაგრამა 4-5

რესპონდენტების დამოკიდებულება სტალინის მიმართ განსხვავებულია სხვადასხვა ასაკობრივი ჯგუფის მიხედვითაც. შესამჩნევია ტენდენცია, რომ ასაკის მატებასთან ერთად დადებითი დამოკიდებულება სტალინის მიმართ იზრდება. 18–დან 30 წლამდე ასაკობრივ ჯგუფში რესპონდენტთა მხოლოდ 30%-ია დადებითად განწყობილი სტალინის მიმართ, ხოლო 61 წლის და უფროსთა ასაკობრივ ჯგუფში ეს მაჩვენებელი 72%–ია (დიაგრამა 6). 

დიაგრამა 6

განსხვავება ასაკობრივ ჯგუფებს შორის შეიმჩნევა სტალინის შესახებ სხვადასხვა მოსაზრების შეფასებაშიც (დიაგრამები 7 და 8). უარყოფითი დატვირთვის მქონე მოსაზრებას („სტალინი იყო ტირანი“) ეთანხმება ჩვენს მიერ გამოყოფილი ოთხივე ასაკობრივი ჯგუფის წარმომადგენელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი, თუმცა უარყოფითი პასუხები მატულობს ასაკის მატებასთან ერთად და 61 წლის და უფროს რესპონდენტთა ასაკობრივ ჯგუფში გამოკითხულთა 38% არ ეთანხმება მოსაზრებას, რომ „სტალინი  იყო სასტიკი, არაადამიანური ტირანი, რომელიც მილიონობით უდანაშაულო ადამიანის სიკვდილშია დამნაშავე”. სტალინის შესახებ დადებით მოსაზრებასაც („სტალინი იყო ბრძენი მმართველი“) ოთხივე ასაკობრივი ჯგუფის წარმომადგენელთა უმეტესობა ეთანხმება და ასაკის მატებასთან ერთად რესპონდენტები უფრო მეტად ეთანხმებიან მოსაზრებას, რომ “სტალინი ბრძენი ლიდერი იყო, რომელმაც სიმძლავრე და კეთილდღეობა მოუტანა საბჭოთა კავშირს”.

დიაგრამა 7-8

სტალინის მიმართ დამოკიდებულებებში გარკვეული განსხვავებები შეინიშნება  რესპონდენტთა განათლების დონის მიხედვითაც. უმაღლესი განათლების მქონე რესპონდენტები გამოირჩევიან სტალინის მიმართ შედარებით უარყოფითი დამოკიდებულებით, მაშინ როდესაც საშუალო სპეციალური ან საშუალო განათლების მქონე რესპონდენტები ნაკლებად ამჟღავნებენ უარყოფით დამოკიდებულებას საბჭოთა კავშირის ყოფილი ბელადის მიმართ (დიაგრამა 9). 

დიაგრამა 9

გარკვეული განსხვავებები გამოიკვეთა სტალინის დადებითად და უარყოფითად წარმომჩენი მოსაზრებების კროსტაბულაციისას განათლების დონის მიხედვით (დიაგრამები 10 და 11). მოსაზრებას, რომ „სტალინი იყო ტირანი“, ყველაზე მეტად ეთანხმებიან უმაღლესი განათლების მქონე რესპონდენტები(63%), ხოლო საშუალო განათლების მქონე რესპონდენტებისთვის ანალოგიური მაჩვენებელია 45%.  უმაღლესი განათლების მქონე რესპონდენტები ნაკლებად აფიქსირებენ დადებით დამოკიდებულებას სტალინის მიმართ:მათი24% არ ეთანხმება მოსაზრებას, რომ “სტალინი ბრძენი ლიდერი იყო, რომელმაც სიმძლავრე და კეთილდღეობა მოუტანა საბჭოთა კავშირს”, მაშინ, როდესაც ეს მაჩვნებელი საშუალო განათლების მქონე რესპონდენტებისთვის  მხოლოდ 10%-ია. 

დიაგრამა 10-11

კიდევ ერთი მახასიათებელი, რომლითაც შესაძლებელია დახასიათდეს სტალინის მიმართ არსებული დამოკიდებულება, ინგლისური ენის ცოდნის დონეა. რაც უფრო კარგად იცის რესპონდენტმა ინგლისური ენა, მით ნაკლებ სავარაუდოა, რომ მისი დამოკიდებულება სტალინისადმი დადებითი იქნება (დიაგრამა 12). შესადარებლად კარგი მაგალითებია, ერთი მხრივ, იმ რესპონდენტთა რაოდენობა, რომლებსაც არ აქვთ საწყისი ცოდნა ინგლისურ ენაში და დადებითად არიან განწყობილი სტალინის მიმართ (52%) და, მეორე მხრივ, ინგლისური ენის ცოდნის მაღალი დონის მქონე რესპონდენტთა რაოდენობა, რომლებიც დადებითად არიან განწყობილი სტალინის მიმართ (27%). 

დიაგრამა 12

სტალინის შესახებ დასმული კითხვების ერთ ნაწილში იკვეთება აშკარად დადებითი დამოკიდებულება, მეორე ნაწილში კი უარყოფითი შეფასებები. ერთია, როდესაც რესპონდენტები ზოგადად აფიქსირებენ სიმპათიას ან ანტიპათიას რომელიმე ისტორიული ფიგურის მიმართ და მეორე – როდესაც ისინი საკუთარ თავს წარმოიდგენენ ამ პირის მიერ მართულ ქვეყანაში. მიუხედავად ზოგადად დაფიქსირებული სიმპათიებისა, რესპონდენტების უმრავლესობა (63%) აცხადებს, რომ არ სურს ცხოვრება და მუშაობა ისეთ ქვეყანაში, რომელსაც სტალინის მგავსი პიროვნება მართავს. 

დიაგრამა 13-14

ასეთია ყველა ასაკობრივი ჯგუფის წარმომადგენელთა დამოკიდებულება; ეს მაჩვენებელი ყველაზე დაბალია 61 წლის და უფროსი რესპონდენტებისათვის (45%), ხოლო 18–დან 30 წლამდე ასაკობრივ ჯგუფში 75%-ია. რაც შეეხება განსხვავებებს დასახლებული პუნქტის ტიპის მიხედვით, თბილისსა და სხვა ქალაქებში მცხოვრები რესპონდენტების უარყოფითი პასუხები მეტია (88% და 64%), ვიდრე სოფლებში მცხოვრები რესპონდენტების (54%). 

სტალინის მსგავსი პიროვნების მიერ მართულ ქვეყანაში მუშაობის და ცხოვრების სურვილი განსხვავებულია განათლების დონის მიხედვითაც (დიაგრამები 15 და 16). უმაღლესი განათლების მქონე რესპონდენტების მხოლოდ 15%-ია თანახმა, იცხოვროს და იმუშაოს სტალინის მსგავსი პიროვნების მიერ მართულ ქვეყანაში, საშუალო განათლების მქონე რესპონდენტებისთვის კი ეს მაჩვენებელი თითქმის ორჯერ მეტია - 29%. ანალოგიურად, ინგლისური ენის ფლობის დონის ზრდასთან ერთად მცირდება სტალინის მსგავს პიროვნების მიერ მართულ ქვეყანაში ცხოვრების და მუშაობის მსურველთა რაოდენობა. 

დიაგრამა 15-16

არსებული ტენდენციები ძალიან მნიშვნელოვანია, რამდენადაც ისინი მიუთითებენ სტალინის ფიგურის შეფასების არაერთგვაროვნებაზე საქართველოში. ამ ტენდენციების  ახსნა სხვადასხვა ფაქტორითაა შესაძლებელი. სტალინის პიროვნების შეფასებისას აშკარად გამოიკვეთა განსხვავებები ურბანულ და არაურბანულ მოსახლეობას შორის. შესაძლებელია იგივეს თქმა ასაკობრივი ჯგუფების შესახებაც: სტალინი, როგორც ისტორიის ნაწილი, უფრო მეტი პატივისცემით და სიმპათიით სარგებლობს მოსახლეობის უფრო ასაკოვან ნაწილში. განათლება (ამ შეთხვევაში იგულისხმება ინგლისური ენის ცოდნის დონეც) ხშირ შემთხვევაში განსაზღვრავს განსხვავებულ პოზიციებს სტალინის მიმართ- იზრდება საკითხზე არსებული ინფორმაციის მოპოვების და შეფასების საშუალებები. 

თუმცა, ყველაზე საგულისხმოა დაფიქსირებული დუალისტური დამოკიდებულება სტალინის მიმართ. კითხვებს სტალინის შესახებ რესპონდენტები არათანმიმდევრულად პასუხობენ. ერთი მხრივ, სახეზეა ზოგადი კეთილგანწყობა სტალინის მიმართ - 45% დადებითად აფასებს სტალინს; 68% ეთანხმება მოსაზრებას, რომ ის ბრძენი მმართველი იყო. მეორე მხრივ, ხალხს არ სურს ცხოვრება და მუშაობა ისეთ ქვეყანაში, რომელსაც სტალინის მგავსი პიროვნება მართავს (63%); 53%-ს მიაჩნია რომ „სტალინი იყო სასტიკი, არაადამიანური ტირანი, რომელიც მილიონობით უდანაშაულო ადამიანის სიკვდილშია დამნაშავე”. მოყვანილი შედეგების საფუძველზე რთულია ერთმნიშვნელოვნად განისაზღვროს, თუ რა განწყობა აქვს საქართველოს მოსახლეობას სტალინის მიმართ. დადებითი დამოკიდებულება, რომელიც ზოგიერთ კითხვაზე მიღებული პასუხებიდან ჩანს, გამოწვეულია სტალინის იდეალების გააზრებით თუ სტალინის, როგორც გამორჩეული ქართველი ისტორიული ფიგურის პატივისცემით? შესაბამისად, უარყოფითი შეფასებები გამოწვეულია სტალინური მსოფლმხედველობის უარყოფით თუ ზედაპირულად, სტალინის მხოლოდ სახელის და არა მისი მეთოდების და ქმედებების დაგმობით? 

გაგვიზიარეთ თქვენი მოსაზრებები. 

რატი შუბლაძე

---

^{1 ეს კითხვები დაისვა Carnegie Endowment for International Peace ინიციატივით.↩}

არჩევნებამდე და არჩევნების შემდეგ: ცვლილებები საზოგადოებრივ აზრში

2012 წლის საპარლამენტარო არჩევნებმა საქართველოში დიდი საერთაშორისო ინტერესი გამოიწვია და მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ცვლილებები მოიტანა ქვეყნისთვის.2012 წლის განმავლობაში კავკასიის კვლევითი რესურსების ცენტრმა ეროვნულ-დემოკრატიული ინსტიტუტისთვის (NDI) ჩაატარა 4 გამოკითხვა საქართველოს მოსახლეობის პოლიტიკური შეხედულებების შესწავლის მიზნით. გამოკითხვები ჩატარდა თებერვალში, ივნისში, აგვისტოსა და ნოემბერში და მოიცვა ისეთი საკითხები როგორიცაა ეკონომიკა, პოლიტიკა, დემოკრატია, მიმდინარე რეფორმები და სხვა. კვლევის თითოეული ტალღის ფარგლებში დაახლოებით 2000 ადამიანი გამოიკითხა. შედეგები საშუალებას გვაძლევს ერთმანეთს შევადაროთ საზოგადოებრი აზრი არჩევნებამდე და არჩევნების შემდეგ და ბევრ საინტერესო ცვლილებას ავლენს, რომელთაგან აქ მხოლოდ ორი იქნება განხილული: საქართველოს დემოკრატიულობის აღქმა და რუსეთის მიმართ დამოკიდებულება.

პირველი ცვლილება ეხება დემოკრატიის აღქმას საქართველოში. კვლევის შედეგები მიუთითებს, რომ საქართველოს მოსახლეობისის ნაწილი, რომელიც ფიქრობს, რომ საქართველო ჯერ კიდევ არაა დემოკრატიული, მაგრამ ამ მიმართულებით ვითარდება, არჩევნების შემდეგ მკვეთრად გაიზარდა და 34%-ს მიაღწია (აგვისტოში ეს მაჩვენებელი 20% იყო). არჩევნების შემდეგ 14%-დან 5%-მდე შემცირდა იმ ხალხის რაოდენობა, ვინც ფიქრობს, რომ საქართველო შესაძლებელია გახდეს დემოკრატიული ქვეყანა მომავალში, მაგრამ ამჟამად ამ მიმართულებით არ ვითარდება (დიაგრამა 1). სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, საზოგადოებრი აზრი თანხმობაშია ზოგიერთი ანალიტიკოსის მოსაზრებასთან, რომ არჩევნების შემდგომ შექმნილი პოლიტიკური სიტუაცია საქართველოში დემოკრატიის განვითარების კარგ წინაპირობას ქმნის (იხ.Cory Welt in CAD) და არჩევნების შემდეგ საქართველოს მოსახლეობის უფრო დიდი ნაწილი მიიჩნევს, რომ საქართველოს დემოკრატიულ ქვეყნად ჩამოყალიბების შანსები გაიზარდა.

წყარო: პოლიტიკური დამოკიდებულების კვლევა საქართველოში,CRRC,2012

იმისთვის, რომ სურათი უფრო ნათელი გახდეს, გასათვალისწინებელია თუ რას გულისხმობს საქართველოს მოსახლეობა დემოკრატიაში. კითხვა „რას ნიშნავს თქვენთვის დემოკრატია?“  დაისვა ეროვნულ-დემოკრატიის ინსტიტუტის კვლევის ოთხივე ტალღაში. რადგან შედეგები საკმაოდ მყარი აღმოჩნდა, დიაგრამაში 2 წარმოდგენილია მხოლოდ ბოლო, ნოემბრის გამოკითხვის შედეგები. საქართველოს მოსახლეობის ნახევრაზე მეტისთვის (55%) დემოკრატია სიტყვის თავისუფლებას და განსხვავებული აზრის მოსმენას ნიშნავს, რასაც მოსდევს თანასწორობა კანონის წინაშე/სამართლიანობის დაცვა (43%) და ადამიანის უფლებათა დაცვა (33%).

მეორე მნიშვნელოვანი ცვლილება საზოგადოებრივ აზრში რუსეთის მიმართ დამოკიდებულებას ეხება. საქართველოს ახალი პრემიერ მინისტრის წინასაარჩევნო კამპანიის ერთ-ერთი დაპირება სწორედ საქართველოს და რუსეთს შორის გაფუჭებული ურთიერთობის აღდგენა იყო.დიაგრამა 3 აჩვენებს, რომ საზოგადოებრივი აზრი გარკვეულწილად ასახავს პოლიტიკურ სიტუაციას ქვეყანაში და პოზიტიური ცვლილებები საქართველოს მოსახლეობის რუსეთისადმი დამოკიდებულებაში უკვე დაწყებულია.

წყარო: პოლიტიკური დამოკიდებულების კვლევა საქართველოში,CRRC,2012

2012 წლის თებერვალში და ნოემბერში ჩატარებულ გამოკითხვებში დასმული იყო კითხვა იმის შესახებ, აღიქვამს თუ არა საქართველოს მოსახლეობა რუსეთს საფრთხედ. შედეგები აჩვენებს, რომ ამ მოკლე დროის (9 თვის) განმავლობაში საქართველოს მოსახლეობის რაოდენობა, რომელიც ფიქრობს, რომ რუსეთი საქართველოსთვის არანაირ საფრთხეს არ წარმოადგენს, მკვეთრად გაიზარდა. თებერვალში საქართველოს მოსახლეობის მხოლოდ 8% ფიქრობდა, რომ რუსეთი საქართველოსთვის არანაირ საფრთხეს არ წაროადგენს, ხოლო ნოემბრისთვის ეს მაჩვენებელი 22%-მდე გაიზარდა. შესაბამისად, 49%-დან 40%-მდე შემცირდა საქართველოს მოსახლეობის ის ნაწილი, რომელიც ფიქრობს, რომ რუსეთი საქართველოსთვის რეალურ და არსებულ საფრთხეს წარმოადგენს.

წყარო: პოლიტიკური დამოკიდებულების კვლევა საქართველოში,CRRC,2012

დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ 2012 წელს საქართველოში მომხდარი პოლიტიკური ცვლილებები დაკავშირებულია ცვლილებებთან საზოგადოებრივ აზრშიც. საკითხი, რომელიც შემდგომ კვლევას საჭიროებს, შემდეგია: პოლიტიკური მოვლენები განსაზღვრავს საზოგადოებრივ აზრს თუ საზოგადოებრივი აზრი ქმნის შესაძლებლობას კონკრეტული პოლიტიკური ცვლილებებისთვის? როგორ ფიქრობთ, რომელი უფრო შეესაბამება საქრთველოს შემთხვევას? გაგვიზიარეთ თქვენი მოსაზრებები ამ საკითხზე.

დაინტერესებული ხართ ეროვნული დემოკრატიის ინსტიტუტის მიერ ჩატარებული კვლევის მონაცემების შემდგომი ანალიზით? გამოკითხვის შედეგები შეგიძლიათ ჩამოტვირთოთ ჩვენი ვებგვერდიდან.

ნათია მესტვირიშვილი

სუბიექტური სიღარიბე, სოციალური მხარდაჭერა და ბედნიერების ხარისხი საქართველოში: კავკასიის ბარომეტრის 2011 წლის შედეგები

CRRC-ის ყოველწლიური გამოკითხვა - კავკასიის ბარომეტრი - მოიცავს ბევრ კითხვას რომლებიც საქართველოში სიღარიბის დონის დადგენას ისახავს მიზნად. ერთ-ერთი მათგანია: ‘თქვენს ირგვლივ მცხოვრები ოჯახების უმრავლესობასთან შედარებით, როგორ შეაფასებდით თქვენი ოჯახის ეკონომიკურ მდგომარეობას ამჟამად?’ სავარაუდო პასუხებია: ძალიან ცუდი, ცუდი, საშუალო, კარგი და ძალიან კარგი. ეს კითხვა გამორჩეულია სხვა კითხვებისგან სუბიექტურობის მაღალი ხარისხით და იმით, რომ სიღარიბის შესაფასებლად სოციალურ შედარებას იყენებს. შედეგად, ვიღებთ სუბიექტური სიღარიბის მაჩვენებელს, რომელიც ასახავს, თუ რამდენად ღარიბად გრძნობს თავს ინდივიდი, და არა თუ რამდენად ღარიბია ის სინამდვილეში. სიღარიბის ეს ორი - ობიექტური და სუბიექტური - მაჩვენებელი ხშირად კავშირშია ერთმანეთთან, თუმცა არაა აუცილებელი ერთმანეთს სრულად ემთხვეოდეს. ორი ადამიანი, რომელთა ეკონომიკური მდგომარეობაც ობიექტურად ერთნაირია, შესაძლოა განსხვავდებოდეს თავისი მდგომარეობის სუბიექტური აღქმით. შესაბამისად, ამ კითხვაზე პასუხი გვაძლევს სურათს, რომელიც შესაძლოა განსხვავდებოდეს სიღარიბის ობიექტური საზომების საფუძველზე (ხელფასის ოდენობა, ოჯახის შემოსავალი და ა. შ) მიღებული სურათისგან და ასახავს სუბიექტურ, შედარებით სიღარიბეს.

2011 წლის კავკასიის ბარომეტრის მიხედვით, საქართველოში ნახევარზე მეტი (54%) ოჯახების შემოსავალი არ აღემატება 100 აშშ დოლარს. მაგრამ მხოლოდ 24% მიიჩნევს თავისი ოჯახის ეკონომიკურ მდგომარეობას როგორც ცუდს ან ძალიან ცუდს სხვა ოჯახებთან მიმართებაში. 65% თვლის, რომ მათი ეკონომიკური მდგომარეობა ისეთივეა, როგორც საქართველოში მცხოვრებ ოჯახთა უმრავლესობის, ხოლო 7% საკუთარი ოჯახის ეკონომიკურ მდგომარეობას სხვა ოჯახებთან შედარებით უკეთესად მიიჩნევს. 

რა კავშირი აქვს სიღარიბის სუბიექტურ აღქმას ადამიანების აქტივობებთან და ფსიქო-სოციალურ სტატუსთან?

კავკასიის ბარომეტრის მონაცემები აჩვენებს, რომ სუბიექტური სიღარიბის ზრდასთან ერთად, მცირდება ადამიანთა მთელ რიგ კულტურულ და სოციალურ ღონისძიებებში მონაწილეობის სიხშირე. საქართველოს მოსახლეობის ის ნაწილი, რომელიც საკუთარი ოჯახის ეკონომიკურ მდგომარეობას აფასებს როგორც უარესს სხვა ოჯახებთან შედარებით, ნაკლებად მონაწილეობს ისეთ აქტივობებში, როგორიცაა ვარჯიში, მეგობრებთან ერთად დროის გატარება, თეატრში ან კინოში  წასვლა, პარკში გასეირნება; ასევე, ნაკლებად ხშირად ესწრება ქალაქის ან სკოლის საკითხებთან დაკავშირებულ საჯარო შეხვერდებს (დიაგრამა 1).

დიაგრამა 1 (წყარო: კავკასიის ბარომეტრი 2011).

 

 მოცემული შედეგების ინტერპრეტაციისთვის მნიშვნელოვანია ადგილობრივი კონტექსტის გათვალისწინება. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს მოსახლეობის დიდი ნაწილი (68%) პოულობს დროს მეგობრებთან ურთიერთობისთვის, მხოლოდ მცირე ნაწილია ჩართული სპორტულ (14%), კულტურულ და სხვა სოციალურ აქტივობებში. კავკასიის ბარომეტრის მონაცემები მიუთითებს, რომ სწორედ ისინი, ვინც საკუთარი ოჯახის ეკონომიკურ მდგომარეობას აფასებენ როგორც უკეთესს საქართველოში მცხოვრები ოჯახების უმრავლესობასთან შედარებით, პირველნი ითვისებენ ცხოვრების ჯანმრთელ წესს და ერთვებიან აქტიურ კულტურულ და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. 

კავკასიის ბარომეტრის მონაცემები მიუთითებს, რომ სიღარიბის სუბიექტური აღქმა კავშირშია არა მხოლოდ კონკრეტულ აქტივობებში მონაწილეობასთან, არამედ ზოგადად, ინდივიდის ფსიქო-სოციალურ სტატუსთან. საქართველოს მოსახლეობის ის ნაწილი, რომელიც საკუთარ ეკონომიკურ მდგომარეობას აღიქვამს როგორც ცუდს სხვა ოჯახებთან შედარებით, განიცდის სოციალური მხარდაჭერის ნაკლებობას: ისინი ნაკლებად ეთანხმებიან მოსაზრებებს, რომ ყავთ ბევრი ახლობელი ადამიანი, ვისი ნდობაც შეუძლიათ და რომელთა იმედიც ექნებათ გაჭირვებაში. ამის საპირისპიროდ, ის ადამიანები, რომლებიც თავის ეკონომიკურ მდგომარეობას აფასებენ, როგორც სხვებზე უკეთესს, ნაკლებად გრძნობენ თავს გარიყულად და განიცდიან სიცარიელის გრძნობას, ვიდრე საზოგადოების ის ნაწილი, რომელიც საკუთარ ეკონომიკურ მდგომარეობას სხვებთან შედარებით უარესად თვლის (დიაგრამა 2).

დიაგრამა 2 (წყარო: კავკასიის ბარომეტრი 2011).

 სუბიექტურ სიღარიბეს და ინდივიდის ფსიქო-სოციალურ მდგომარეობას შორის კავშირს ადასტურებს შემდეგი დიაგრამაც (დიაგრამა 3). კავკასიის ბარომეტრის მონაცემები გვიჩვენებს, რომ ადამიანების მიერ საკუთარი ოჯახის ეკონომიკური მდგომარეობის აღქმა კავშირშია ბედნიერების ზოგად განცდასთან. საქართველობის მოსახლეობის 51% აცხადებს, რომ ბედნიერია, თუმცა ის ადამიანები, რომლებიც საკუთარი ოჯახის ეკონომიკურ მდგომარეობას აფასებენ როგორც სხვებზე უკეთესს, უფრო ბედნიერად გრძნობენ თავს; მათი მხოლოდ 3% მიიჩნევს თავს უბედურად, მაშინ როდესაც ეს წილი 24%-მდე იზრდება მათთან, ვინც საკუთარ ეკონომიკურ მდგომარეობას სხვებზე უარესად მიიჩნევს.

საერთო ჯამში, კავკასიის ბარომეტრის 2011 წლის მონაცემები აჩვენებს, რომ საქართველოს მოსახლეობის თითქმის ¼ თვლის, რომ მათი ოჯახი სხვებთან შედარებით ცუდ ან ძალიან ცუდ ეკონომიკურ მდგომარეობაშია. ქართული საზოგადოების ეს ნაწილი ნაკლებადაა ჩართული მთელ რიგ სოციო-კულტურულ აქტივობებში და ნაკლებად ბედნიერად გრძნობს თავს. ისინი სხვებზე ხშირად განიცდიან გარიყულობას, სიცარიელეს, მარტოობას და უნდობლობას სხვების მიმართ. 

დიაგრამა 3 (წყარო: კავკასიის ბარომეტრი 2011).

 მიუხედავად იმისა, რომ კავკასიის ბარომეტრის შედეგები ცხადყოფს კავშირს სუბიექტურ სიღარიბესა და ადამიანთა ფსიქო-სოციალურ სტატუსს შორის, ეს კავშირი არაფერს გვეუბნება მათ შორის მიზეზ-შედეგობრივ კავშირზე. შესაძლოა, საკუთარი სიღარიბის აღქმა გავლენას ახდენს ადამიანების ჩართვაზე სხვადასხვა აქტივობებში, მათი ბედნიერების ხარისხზე და ფსიქო-სოციალურ მდგომარეობაზე. თუმცა, ისიც შესაძლებელია, რომ ბევრი სოციალური და კულტურული აქტივობიდან გამოთიშვის, ზოგადად ბედნიერების დაბალი ხარისხის და სუსტი სოციალური მხარდაჭერის გამო ადამიანები თავს უფრო ღარიბად აღიქვამდნენ. თქვენი აზრით, რომელი უფრო ახლოსაა საქართველოს რეალობასთან? გაგვიზიარეთ თქვენი მოსაზრებები და კომენტარები ამასთან დაკავშირებით.

თუ გსურთ, უფრო მეტი გაიგოთ იმის შესახებ, თუ რას ფიქრობს ხალხი საქართველოში სხვადასხვა სოციალურ, პოლიტიკურ და კულტურულ საკითხებზე, შეგიძლიათ დამოუკიდებლად გაანალიზოთ 2011 წლის კავკასიის ბარომეტრის მონაცემები, რომლებიც ყველასთვის ხელმისაწვდომია CRRC-ის ვებგვერდზე მარტივი ონლაინ-ანალიზის პროგრამის საშუალებით.

ნათია მესტვირიშვილი

საქართველოს არჩევნების მიკროგეოგრაფია

2012 წლის არჩევნები საქართველოს უახლეს ისტორიაში განსაკუთრებულია. გარდა იმისა, რომ ეს ხელისუფლების მშვიდობიანი გზით ცვლილების პირველი პრეცენდენტია, არჩევნების შედეგების ანალიზი ბევრ საყურადღებო თავისებურებას ავლენს. გეოგრაფიული თვალსაზრისით, საინტერესოა შევაფასოთ, თუ როგორი საარჩევნო ქცევით ხასიათდებოდნენ მოსახლეობის ესა თუ ის შედარებით მცირე ჯგუფები, რომლებსაც გარკვეული თავისებურებები გააჩნიათ. არჩევნების შედეგების „მიკროგეოგრაფიული“ დახასიათებისთვის გადავხედოთ შემთხვევებს, რომლებიც დიდი სივრცითი განფენილობით არ გამოირჩევიან, მაგრამ მათ საარჩევნო ქცევაზე დაკვირვება საინტერესო დასკვნების გამოტანის საშუალებას იძლევა. ქვემოთ ჩვენ განვიხილავთ თბილისის სასოფლო მოსახლეობის და სპეციალურ საარჩევნო უბნებზე რეგისტრირებულ ამომრჩეველთა საარჩევნო ქცევას.

უკანასკნელი არჩევნების გეოგრაფიული თავისებურებებიდან ერთ-ერთ ყველაზე თვალსაჩინო მოვლენას „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობისადმი“ სოფლის მოსახლეობის მაღალი მხარდაჭერა წარმოადგენდა. სამი საარჩევნო ოლქის (საჩხერე, თეთრიწყარო, გარდაბანი) გარდა, „ნაციონალური მოძრაობა“ ოლქის სასოფლო არეალებში უფრო მეტი ხმის დაგროვებას ახერხებდა, ვიდრე მუნიციპალიტეტის ცენტრებსა და საქალაქო ტიპის დასახლებებში. ამასთან, 30-მდე საარჩევნო ოლქის სოფლებში პარტიის მიერ მიღებული ხმები მუნიციპალიტეტის ცენტრებსა და ქალაქებში ნაჩვენებ შედეგებს 10%-ით ან უფრო მეტით აღემატებოდა.

რუკა 1

 ბოლო წლების მანძილზე, თბილისის ადმინისტრაციული საზღვრები რამდენჯერმე შეიცვალა და მის შემადგენლობაში მეზობელი მუნიციპალიტეტების ფარგლებში არსებული რამდენიმე სასოფლო ტიპის დასახლება შევიდა. მსგავსად ადმინისტრაციულისა, საარჩევნო-ტერიტორიული დაყოფის მხრივ, ეს სოფლები დედაქალაქის ნაწილს წარმოადგენენ. სოფლები - კიკეთი, ტაბახმელა, წავკისი და შინდისი, დაბა კოჯორთან ერთად, მთაწმინდის ოლქში შედიან, ვაკის საარჩევნო ოლქის შემადგენლობაშია წყნეთი და მისი მიმდებარე სოფლები, სოფელი დიღომი  საბურთალოს საარჩევნო ოლქს მიეკუთვნება და ა.შ. სულ სასოფლო დასახლებები თბილისის ათი საარჩევნო ოლქიდან ექვსშია წარმოდგენილი. ამასთან, მთაწმინდის და კრწანისის ოლქებში სოფლის მცხოვრებლები ამომრჩეველთა საერთო რაოდენობის დაახლოებით მეათედს შეადგენენ, დანარჩენებში კი მათი წილი 6%-ს არ აღემატება.

2012 წლის საპარლამენტო არჩევნებში დაფიქსირებულ საერთო სურათის მიხედვით, თბილისის შემადგენლობაში შემავალი სასოფლო დასახლებების უმეტესობაში არჩევნებში „ქართულმა ოცნებამ“ მიაღწია გამარჯვებას, თუმცა მმართველი „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა“ სოფლებში უფრო მაღალ შედეგებს აჩვენებდა, ვიდრე ოლქის საქალაქო დასახლებებში. შედარებისთვის, მთაწმინდის ოლქში შემავალ სოფლებში „ნაციონალურმა მოძრაობამ ხმების 57% მოაგროვა, როდესაც უშუალოდ ქალაქში არსებულ უბნებზე მხოლოდ 29%-ის მოპოვება შეძლო (რუკა 1). სხვაობა კიდევ უფრო მაღალი იყო კრწანისის შემთხვევაში - 35% ქალაქში და 80% სასოფლო დასახლებებში. რაც შეეხება მთლიანად თბილისს, დედაქალაქის ურბანულ ნაწილში „ერთიანმა ნაციონალურმა მოძრაობამ“ ხმების მხოლოდ 27% მოაგროვა, ხოლო სასოფლო არეალებში კი - 39%. 

დიაგრამა 1

როგორც წინა არჩევნების შედეგების ანალიზიდან ჩანს, აღნიშნული ტენდენცია საკმაოდ მდგრადია. ბოლო ოთხი წლის განმავლობაში მმართველი გუნდი სასოფლო არეალებში გაცილებით მაღალი მხარდაჭერით სარგებლობდა (დიაგრამა 1). 2008 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში, სადაც მ. სააკაშვილი თბილისის მასშტაბით დამარცხდა, დედაქალაქის სასოფლო არეალებში მან სხვა კანდიდატებზე მეტი ხმის მოგროვება შეძლო. ანალოგიურად, 2008 წლის საპარლამენტო და 2010 წლის ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებში მმართველი პარტია სოფლებში ხმების 10% და უფრო მეტ წილს მოიპოვებდა, ვიდრე ურბანულ არეალებში.

აღსანიშნავია, რომ განხილულ პერიოდში საარჩევნო ოლქების საზღვრები მუდმივი არ ყოფილა. 2010 წლის ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებისთვის კრწანისის საარჩევნო ოლქში შემავალი სოფლები კოჯორი, კიკეთი, ტაბახმელა, წავკისი და შინდისი მიუერთდა მთაწმინდას, სადაც მანამდე მხოლოდ ერთი სასოფლო დასახლება - ოქროყანა შედიოდა. შედეგად, სასოფლო მოსახლეობის წილი ოლქის ამომრჩევლებში 2%-დან 10%-მდე გაიზარდა, ხოლო კრწანისში 18%-დან 9%-მდე შემცირდა. 2010 წლის ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებში საოლქო მასშტაბით „ნაციონალურმა მოძრაობამ“ ხმების 60% დააგროვა, როდესაც წინა საპარლამენტო არჩევნებში პარტიის მიერ ნაჩვენები შედეგი 46% გახლდათ. რა თქმა უნდა, ამასთან გასათვალისწინებელია ზოგადად, ოპოზიციური ძალების ნაკლები წარმატება, თუმცა მაინც არსებობს გარკვეული საფუძველი იმის მტკიცებისა, რომ საარჩევნო ოლქის საზღვრების ცვლილება შედეგებით მანიპულირების საშიშროებას ქმნიდა როგორც პროპორციული, ასევე მაჟორიტარული ხმის მიცემის პროცესის დროს, მით უმეტეს, როდესაც ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებზე მთაწმინდას საკრებულოში ერთი მაჟორიტარი დეპუტატი წარმოადგენდა. აღსანიშნავია, რომ მსგავსი პრაქტიკა მსოფლიოში ახალი არ არის და ლიტერატურაში „ჯერიმენდერინგის“ სახელითაა ცნობილი, თუმცა საქართველოში ამ ფენომენის არსებობის შესახებ ჩვენთვის აქამდე არაფერი იყო ცნობილი.

დიაგრამა 2

სპეციალური უბნები ძალოვანი სტრუქტურების წარმომადგენლებისთვის და სასჯელაღსრულების დაწესებულებების თანამშრომლებისთვის იქმნება. საქართველოს კანონმდებლობის თანახმად, მათი შედეგები დამოუკიდებლად არ ითვლება, მონაცემთა შეჯამებისას დროს ხმების დაჯამება ხდება სხვა, ჩვეულებრივ საარჩევნო უბნებზე. ცხადია, ამ შემთხვევაში შეუძლებელია უშუალოდ სპეციალური უბნების ქცევაზე საუბარი, რადგან მონაცემები აგრეგირებულია, თუმცა რამდენიმე საინტერესო ტენდენციის გამოკვეთა შესაძლებელია. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მოხდა 70 სპეციალური საარჩევნო უბნის იდენტიფიცირება, სადაც ჩვეულებრივ ამომრჩევლებთან ერთად სულ დაახლოებით 95 ათასი ამომრჩეველი იყო რეგისტრირებული (ეს მოიცავს სპეციალური უბნებსა და ე.წ. „დედა-უბნებზე“ რეგისტრირებულ ამომრჩევლებს). თუკი გავაანალიზებთ არჩევნების დღეს საოლქო აქტივობას, ვნახავთ, რომ იმ 25 ოლქიდან, სადაც სპეცუბნები იყო ორგანიზებული, რვაში მსგავს უბნებზე გამოცხადებული ამომრჩევლები მთელ ოლქში მონაწილე ამომრჩევლების 10%-ს ან მეტს შეადგენდნენ - მაგალითად, კრწანისში ეს მაჩვენებელი 24%-ს აღწევდა, მთაწმინდაზე კი - 17%-ს. აღნიშნული უბნები ხმის მიცემის თავისებურებებით აშკარად განსხვავდებოდნენ იმავე ოლქის სხვა უბნებისგან. კერძოდ, ზემოთხსენებული 70 უბნიდან 54-ში გამარჯვება „ერთიანმა ნაციონალურმა მოძრაობამ“ მოიპოვა, საიდანაც 42-ში 10% და მეტით უსწრებდა „ქართულ ოცნებას“. ამასთან, 63 სპეციალურ უბანში მმართველმა პარტიამ ხმების უფრო მაღალი მაჩვენებელი დააგროვა, ვიდრე ოლქის მასშტაბით, საიდანაც 53-ში სხვაობა 10% და მეტი იყო.  განსხვავება განსაკუთრებით თვალშისაცემი სენაკის და გარდაბნის საარჩევნო უბნებზე გახლდათ, სადაც განსხვავება 20%-ს აღემატებოდა (დიაგრამა 2).

საქართველოში ჩატარებული ბოლო რამდენიმე არჩევნების შედეგებს თუ გადავხედავთ, განხილული ტენდენცია საკმაოდ მაღალი მდგრადობით ხასიათდება (დიაგრამა 3). ცხადია, რომ „ნაციონალური მოძრაობა“ და მისი საპრეზიდენტო კანდიდატი სპეციალურ უბნებზე ყოველთვის ხმების გაცილებით მაღალ პროცენტულ მაჩვენებლებს იღებდნენ, ვიდრე ჩვეულებრივ უბნებზე იმის მიუხედავად, რომ ჩვენს მიერ მოტანილი რიცხვები ასევე მოიცავს ე.წ. დედა უბნების მონაცემებსაც.

დიაგრამა 3

არჩევნების შედეგების ცალკეული უბნის დონეზე განხილვა საინტერესო დასკვნების გაკეთების საშუალებას გვაძლევს. აღმოჩნდა, რომ სასოფლო მოსახლეობის „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობისადმი“ ლოიალობის მთელი საქართველოსთვის დამახასიათებელი ტენდენცია თბილისისთვისაც რელევანტურია, უფრო მეტიც, 2012 წლის საპარლამენტო არჩევნებში დედაქალაქის ორი საარჩევნო ოლქის სასოფლო უბნებზე სახელისუფლებო პარტიამ გამარჯვება მოიპოვა. ანალოგიური ტენდენციით ხასიათდება სამხედრო და სასჯელაღსრულების დაწესებულებების მოსამსახურეთათვის შექმნილი სპეციალური საარჩევნო უბნები, რომლებიც „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ მყარ დასაყრდენს წარმოადგენდნენ. ამასთან ორივე აღწერილი ტენდენცია დამახასიათებელია 2008 წლის შემდეგ ჩატარებული ყველა არჩევნებისთვის, რაც საშუალებას გვაძლევს, ვიმსჯელოთ მათი გრძელვადიანობის შესახებ.

დავით სიჭინავა